Để khách đi xe lăn hay đi lại khó dự đám cưới thoải mái, gia đình cần làm ba việc trước ngày cưới: hỏi chính người khách cần gì, đi kiểm địa điểm theo đường xe lăn sẽ đi, và giao một người hỗ trợ biết cách giúp mà không làm khách mất tự chủ. Phần khó nhất thường không phải bậc thềm, mà là ai cũng muốn giúp nhưng giúp sai cách.
Bài này dành cho người nhà lo khách, áp dụng cho khách ngồi xe lăn, chống nạng, đi khung tập đi, người vừa phẫu thuật chân, và cả người lớn tuổi đi chậm. Phần nhóm khách khiếm thị, khiếm thính có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Hỏi người khách trước, chuẩn bị sau
Mỗi người khuyết tật vận động có nhu cầu khác nhau. Có người tự đẩy xe lăn đi khắp nơi và chỉ cần lối không bậc; có người cần người đẩy; có người đứng được vài bước để chuyển sang ghế thường; có người dùng xe lăn điện nặng, không thể khiêng qua bậc. Không ai biết rõ hơn chính họ, nên câu hỏi đầu tiên luôn là hỏi trực tiếp người khách, không hỏi qua người nhà nếu khách tự trả lời được.
Những điều cần hỏi: khách dùng loại xe lăn nào, rộng khoảng bao nhiêu, có cần nhà vệ sinh rộng có tay vịn không, khách muốn ngồi nguyên xe lăn hay chuyển sang ghế, đi tới bằng phương tiện gì, có người đi kèm không. Ghi lại ngắn gọn và chuyển cho người phụ trách xếp chỗ, người lo xe.
Cách hỏi nên đi thẳng vào việc: "Anh cho em hỏi để em chuẩn bị lối vào cho tiện, hôm đó anh đi xe lăn thường hay xe điện ạ?" Câu hỏi như vậy cho thấy gia đình muốn khách đến, chứ không phải đang băn khoăn có nên mời hay không.
Khách đi lại khó tạm thời, như người vừa mổ hay bó bột chân, thường ngại nói nhất vì nghĩ chuyện chỉ vài tuần là qua. Với họ, câu hỏi đơn giản là có muốn được đón tận cửa và xếp chỗ gần lối ra không. Phần lớn sẽ nhận, và thấy nhẹ nhõm vì không phải tự xoay xở giữa đám đông.
Kiểm địa điểm theo đường xe lăn sẽ đi
Đi thử một lượt từ chỗ xuống xe đến bàn tiệc, rồi từ bàn đến nhà vệ sinh. Nếu được, mượn một chiếc xe lăn đẩy thử. Soát theo các điểm sau:
| Điểm | Cần thấy | Nếu không có thì làm gì |
|---|---|---|
| Chỗ xuống xe | Mặt bằng phẳng, sát cửa, có chỗ mở cửa xe rộng | Dặn bảo vệ giữ một chỗ đỗ gần cửa |
| Lối vào sảnh | Không bậc, hoặc có dốc thoải, có tay vịn | Hỏi nhà hàng có cửa phụ không bậc hoặc dốc lắp ghép |
| Cửa ra vào | Đủ rộng để xe lăn qua, không có ngưỡng cao | Mở cả hai cánh cửa, đặt người giữ cửa |
| Thang máy | Có thang, đủ chỗ cho xe lăn và người đi kèm | Chọn sảnh tầng trệt |
| Nhà vệ sinh | Phòng rộng, cửa mở ra ngoài, có tay vịn | Hỏi phòng vệ sinh riêng của sảnh khác hoặc khu văn phòng |
| Lối giữa các bàn | Đủ cho xe lăn đi qua khi khách đã ngồi kín | Xếp bàn của khách sát lối chính, không phải đi qua giữa sảnh |
Nhiều nhà hàng mới có lối đi và nhà vệ sinh cho người khuyết tật, nhiều nơi khác thì không. Đừng tin lời "có hết" qua điện thoại; nhờ người đi xem tận nơi hoặc gửi ảnh chụp lối vào và nhà vệ sinh.
Ở rạp cưới tại nhà và đám cưới quê
Mặt sân và đường vào. Sân đất, sân gạch vỡ, đường làng sỏi đá làm bánh xe lăn kẹt và người chống nạng dễ trượt. Trải tấm ván hoặc bạt dày trên đoạn từ cổng vào rạp, dọn sạch sỏi.
Dốc tạm qua bậc cửa. Nếu phải dựng dốc tạm bằng ván, ván phải đủ dày, đủ rộng, kê chắc hai đầu và không dốc quá. Dốc ngắn mà đứng thì nguy hiểm hơn là khiêng xe có đủ người. Thử với người ngồi trên xe lăn trước khi khách đến, và có người đứng đỡ khi khách lên xuống.
Dây điện và rãnh nước. Dây nối loa, đèn, quạt chạy ngang lối là thứ làm xe lăn vấp. Đi dây sát mép, phủ máng nếu phải băng qua. Rãnh nước có tấm đậy chắc chịu được bánh xe.
Nhà vệ sinh. Nhà vệ sinh ở quê thường hẹp và có bậc. Có thể hỏi trước một nhà trong xóm có nhà vệ sinh rộng, không bậc, và xin cho khách dùng trong ngày.
Khi trời mưa. Sân đất mưa thành bùn, xe lăn không đi nổi. Chuẩn bị bạt che đoạn từ cổng vào, hoặc đón khách bằng xe đỗ sát cửa rạp.
Chỗ ngồi và bàn ăn
Khách đi xe lăn thường muốn ngồi nguyên xe tại bàn. Khi đó cần bỏ bớt một ghế ở bàn đó để xe vào sát, và chọn chỗ mà xe không chắn lối đi của người phục vụ. Bàn tròn tiệc cưới có khăn phủ dài, chân bàn có thanh ngang, nên thử xem xe lăn có vào sát được mặt bàn không; nếu không, kê thêm khay hoặc xoay chỗ.
Bàn của khách nên ở rìa sảnh, gần lối ra và nhà vệ sinh, có tầm nhìn thấy sân khấu mà không bị khách đứng chụp ảnh che mất. Người ngồi cùng bàn nên là người khách quen, để khách không phải nhờ người lạ.
Với khách chống nạng hoặc đi khung tập đi, chọn ghế có tay vịn, đặt nạng hoặc khung ở chỗ khách với tới được mà không làm người phục vụ vấp. Đừng tự cất nạng đi chỗ khác cho gọn; với người dùng nạng, cất nạng là cất luôn khả năng tự đứng dậy của họ.
Khi chụp ảnh với cô dâu chú rể, người chụp nên hạ máy ngang tầm người ngồi xe lăn, hoặc cô dâu chú rể ngồi xuống cạnh khách, thay vì để cả nhóm đứng mà khách ngồi lọt thỏm ở giữa.
Hỗ trợ sao cho đúng và tế nhị
Người hỗ trợ có thiện ý nhưng giúp sai cách dễ làm khách khó chịu hoặc nguy hiểm. Một số điều nên dặn đội người nhà:
- Hỏi trước khi giúp: "Anh có muốn em đẩy giúp đoạn này không?" Nếu khách nói không, thì thôi.
- Không tự ý đẩy, kéo hay tựa vào xe lăn của người khác; với nhiều người, xe lăn như một phần cơ thể.
- Nói chuyện trực tiếp với khách, không nói qua người đi kèm như thể khách không có mặt; khi trò chuyện lâu, ngồi xuống cho ngang tầm mắt.
- Khi phải khiêng xe lăn qua bậc, cần đủ người, khoá phanh, hỏi khách cách nắm chỗ nào và làm theo hướng dẫn của khách. Xe lăn điện rất nặng, không khiêng tuỳ tiện.
- Không bế khách ra khỏi xe khi chưa được đồng ý rõ ràng.
- Không bàn về tình trạng của khách với người khác ngay trước mặt họ, cũng không hỏi nguyên nhân.
Với khách tự lập, việc hỗ trợ tốt nhất đôi khi chỉ là làm sạch lối đi và để khách tự đi. Giúp đúng là giúp những gì khách cần, không phải tất cả những gì người nhà nghĩ ra.
Dặn những điều này cho cả đội đón khách và người phục vụ của nhà hàng nếu được, vì họ là những người khách gặp đầu tiên ở cửa và ở bàn.
Đi lại, xe đưa đón và khi người khuyết tật có vai trong lễ
Nếu gia đình đưa đón khách, hỏi trước khách có cần xe đủ rộng để gập xe lăn bỏ cốp không, hay cần xe có chỗ cho xe lăn điện. Hẹn giờ đón sớm hơn khách khác một chút, để khách vào chỗ trước khi sảnh đông. Lúc về, đưa khách ra trước khi dòng người ùa ra cửa.
Khi người khuyết tật là thành viên trong gia đình có vai trong lễ, như bố mẹ của cô dâu chú rể, ông bà hay anh chị ruột, cần bàn trước cách sắp xếp nghi thức. Bàn thờ gia tiên có thể cao, bậc thềm nhà thờ họ có thể nhiều; nên hỏi người đó muốn đứng ở đâu, làm phần nào, và chỉnh nghi thức theo họ. Lên sân khấu tiệc cưới phải có dốc hoặc làm phần nghi thức ngay dưới sân khấu.
Điều quan trọng là để người khuyết tật làm vai của mình, không bị cho ra rìa vì sợ phiền. Một người mẹ ngồi xe lăn vẫn trao nhẫn cho con được, vẫn phát biểu được nếu có micro đưa tới tận nơi.
Một người hỗ trợ trong ngày cưới: việc theo thứ tự
Giao cho một người cụ thể, tốt nhất là người khách quen, việc đi kèm khách đi lại khó trong ngày. Người đó không cần giỏi chuyên môn, chỉ cần không uống rượu, không bị giao thêm việc khác vào đúng lúc khách cần, và làm theo thứ tự này:
- Trước ngày cưới, nhắn cho khách mô tả ngắn về địa điểm: lối vào nào không bậc, đỗ xe ở đâu, nhà vệ sinh gần nhất ở đâu, ai sẽ ra đón. Khách biết trước thì tự chủ hơn.
- Có mặt ở chỗ xuống xe trước giờ hẹn, giữ chỗ đỗ gần cửa và mở sẵn các cánh cửa trên đường đi.
- Đưa khách tới bàn, bỏ bớt ghế nếu khách ngồi nguyên xe lăn, đặt nạng hoặc khung tập đi trong tầm với.
- Chỉ cho khách lối ra và nhà vệ sinh, hỏi khách có cần gì thêm, rồi lùi ra để khách tự nhiên với bàn.
- Trong tiệc, để mắt từ xa; khi khách ra hiệu thì đến ngay, không đứng canh sát bên.
- Hỏi giờ khách muốn về, báo người lo xe, đưa khách ra trước khi cả sảnh tan.
- Hôm sau nhắn cảm ơn khách đã đến, và hỏi khách có điều gì gia đình làm chưa tiện để lần sau rút kinh nghiệm.
Câu hỏi cuối thường bị bỏ qua, nhưng nó cho khách thấy gia đình coi trọng ý kiến của họ. Nhiều chi tiết nhỏ như một tấm thảm trơn hay cánh cửa quá nặng chỉ người ngồi xe lăn mới nhận ra.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hàng không có lối cho xe lăn thì có nên đổi địa điểm không?
Nếu khách đi xe lăn là người rất thân hoặc là người trong gia đình, nên cân nhắc đổi sảnh tầng trệt hoặc địa điểm khác. Nếu chỉ thiếu một bậc nhỏ, hỏi nhà hàng có dốc lắp ghép không. Nếu phải khiêng xe qua nhiều bậc, nên báo trước với khách để họ quyết định.
Có nên xếp khách khuyết tật ngồi chung bàn với nhau không?
Không nên xếp chỉ vì cùng khuyết tật. Xếp theo quan hệ quen biết như mọi khách khác, rồi chọn vị trí bàn hợp với nhu cầu đi lại. Gom người khuyết tật vào một bàn riêng dễ tạo cảm giác bị tách ra.
Dốc tạm bằng ván có an toàn không?
An toàn nếu ván đủ dày, đủ rộng, kê chắc hai đầu, không quá dốc và có người đỡ lúc khách lên xuống. Dốc ngắn mà dựng đứng thì dễ lật xe. Nên thử trước với người ngồi trên xe lăn, và hỏi ý kiến chính người khách.
Khách cần đi vệ sinh mà nhà vệ sinh quá hẹp thì làm sao?
Hỏi trước ngày cưới để tìm phương án: nhà vệ sinh rộng ở khu khác của nhà hàng, của một nhà hàng xóm, hoặc khách sạn gần đó. Nói thật với khách về điều kiện, để khách chuẩn bị theo cách quen của mình.
Trẻ em tò mò hỏi về xe lăn thì người lớn nên phản ứng thế nào?
Đừng quát trẻ hay kéo đi vội, vì như vậy dạy trẻ rằng khuyết tật là điều đáng xấu hổ. Để khách tự trả lời nếu khách muốn, hoặc người lớn giải thích đơn giản rằng xe lăn giúp chú đi lại. Hầu hết người đi xe lăn quen với câu hỏi của trẻ.