Ở đám cưới làm cỗ tại nhà, bếp là khu đông người và nhiều rủi ro nhất: lửa to, dầu sôi, dao thớt, nồi nước nóng, thực phẩm sống để ngoài trời, và một nhịp ra mâm phải khớp với bên ngoài rạp. Dù gia đình thuê đội nấu chuyên nghiệp hay để chị em trong họ tự nấu, luôn cần một người nhà đứng ra lo khu bếp: làm đầu mối với đội nấu, chia việc cho người giúp, giữ vệ sinh và giữ an toàn.
Bài này viết cho người được nhờ việc đó, thường là một bà, một cô trong họ có kinh nghiệm cỗ bàn, hoặc một người được tổng quản giao. Bài không bàn thực đơn hay chi phí cỗ, vốn đã có ở các mục khác, mà đi vào phần tổ chức: chia việc, chọn chỗ, vệ sinh, an toàn, nhịp ra mâm và xử lý đồ thừa. Mọi điều về thực phẩm ở đây là nguyên tắc phổ thông, khi có người ốm sau bữa ăn thì đưa đến cơ sở y tế chứ không tự xử lý.
Tự nấu hay thuê đội nấu: người nhà lo phần nào
Việc của người nhà trong bếp khác nhau nhiều tuỳ cách gia đình chọn. Bảng dưới chia ba kiểu thường gặp ở quê.
| Kiểu bếp | Đội nấu lo | Người nhà lo |
|---|---|---|
| Thuê trọn gói đội nấu | Đi chợ, sơ chế, nấu, có khi cả bát đĩa và người bưng | Chỗ đặt bếp, nước, điện, báo số mâm, trông đồ của gia đình |
| Thuê đầu bếp chính, người nhà phụ | Nêm nếm, nấu các món chính | Đi chợ theo danh sách, sơ chế, bày mâm, rửa bát |
| Người nhà tự nấu toàn bộ | Không có | Mọi khâu, từ đi chợ đến dọn rửa, cần chia đội rất rõ |
Kiểu nào thì người lo bếp phía gia đình cũng cần hỏi trước đội nấu ba điều: họ cần bao nhiêu chỗ, bao nhiêu nước, bao nhiêu điện; họ mang những gì và gia đình phải lo những gì; ai là đội trưởng bếp để báo số mâm. Biết rõ từ đầu thì không ai phải chạy đi mượn nồi lúc cỗ sắp ra.
Trong trường hợp tự nấu, nên có một người được cả bếp nghe theo về chuyện nêm nếm và thứ tự món. Nhiều chị em cùng giỏi bếp, mỗi người một tay nêm thì cỗ dễ mỗi mâm một vị.
Chọn chỗ đặt bếp
Xa khách, gần nước. Bếp nên ở sân sau, vườn hoặc một góc khuất, có lối riêng ra rạp để người bưng mâm không đi xuyên qua chỗ khách ngồi. Gần giếng, vòi nước hoặc bể chứa để rửa thuận tiện.
Thoáng gió, có mái che. Bếp gas, bếp củi đặt dưới mái che hoặc bạt dựng cao, xung quanh thoáng để khói và khí thoát được. Không đặt bếp trong phòng kín, không sát vách nhà gỗ, không sát rèm vải trang trí.
Có chỗ để đồ sống riêng, đồ chín riêng. Một bàn hoặc một khu cho thịt cá sống, một khu khác cho đồ đã nấu và mâm đã bày. Tách được từ chỗ đặt thì đỡ phải nhắc người giúp mãi.
Mặt nền chắc, không trơn. Nền đất sau mưa, nền gạch ướt nước rửa là chỗ dễ trượt khi bê nồi nóng. Trải bạt, rải thêm gạch hoặc ván, quét nước thường xuyên.
Có ranh giới với trẻ con. Rào tạm hoặc có người nhắc, không để trẻ con chạy vào khu bếp. Nồi nước sôi, chảo dầu đặt thấp là nguy cơ bỏng rất lớn với trẻ nhỏ.
Chia việc trong bếp cho người giúp
Bếp cỗ cưới có nhiều người giúp nhưng dễ thành mỗi người làm một tí, không ai chịu trách nhiệm việc nào. Chia theo khâu giúp bếp chạy đều.
- Sơ chế: nhặt rau, rửa, thái, ướp theo chỉ dẫn của người nấu chính. Một người kiểm số lượng, tránh thiếu món cuối.
- Nấu: chỉ người nấu chính và một hai người phụ đứng bếp lửa, người khác không xen vào.
- Bày mâm: bày theo mẫu thống nhất, mỗi mâm đủ món, đếm đủ bát đũa. Người bày mâm là người nhận số mâm từ người xếp chỗ.
- Bưng mâm: người khoẻ, đi vững, biết lối từ bếp ra rạp, không chạy.
- Rửa: một khu riêng, nước sạch, có chỗ úp bát đĩa cho ráo; rửa liên tục để đủ bát đĩa cho đợt sau.
- Trông đồ: một người giữ kho thực phẩm, đồ khô, bia nước, ghi lại đã xuất bao nhiêu.
Người lo bếp đứng ở chỗ nhìn được cả năm khâu, không đứng bếp. Giống tổng quản ngoài rạp, người lo bếp lao vào nấu thì không ai điều phối.
Giữ vệ sinh để không ai đau bụng sau tiệc
Đồ ăn cỗ cưới thường được chuẩn bị từ đêm trước, để ngoài trời, phục vụ nhiều đợt. Đó là những điều kiện dễ làm thức ăn hỏng. Các nguyên tắc dưới đây là phổ thông, áp dụng được ở bếp nào.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi vào bếp, sau khi chạm thịt cá sống, sau khi đi vệ sinh. Đặt sẵn xà phòng và khăn ở khu bếp.
- Dùng nước sạch để rửa thực phẩm và nấu. Nước giếng chưa rõ chất lượng thì chỉ dùng rửa dụng cụ, nấu bằng nước đã đảm bảo.
- Dao thớt riêng cho đồ sống và đồ chín, hoặc rửa kỹ giữa hai lần dùng.
- Thịt cá sống chưa dùng ngay giữ lạnh bằng tủ đá, thùng đá, không để phơi ngoài trời nóng nhiều giờ.
- Đồ đã nấu chín che đậy chống ruồi, không để ngoài trời quá lâu; món nguội lâu thì hâm lại kỹ trước khi bày.
- Người đang ốm, tiêu chảy, có vết thương hở ở tay thì không làm khâu chạm vào đồ ăn chín.
Nếu sau tiệc có nhiều người cùng đau bụng, nôn, đi ngoài, cần đưa người đến cơ sở y tế gần nhất, báo trạm y tế xã, phường và giữ lại phần thức ăn còn thừa để cơ quan chuyên môn kiểm tra khi cần. Đừng tự cho uống thuốc theo kinh nghiệm hay chờ xem có đỡ không, nhất là với người cao tuổi và trẻ nhỏ.
Gas, lửa và điện trong khu bếp
Bình gas đặt đứng, nơi thoáng. Bình để thẳng đứng, cách xa nguồn lửa khác, không để dưới nắng gắt. Dây dẫn không gấp khúc, không đi qua lối người đi lại. Đội nấu thuê thường quen việc này, người lo bếp chỉ cần hỏi họ đã kiểm van và dây chưa.
Ngửi thấy mùi gas thì tắt, không bật lửa. Khoá van bình, không bật công tắc điện, không châm lửa, mở thoáng khu vực, gọi người có chuyên môn. Đây là quy tắc ai trong bếp cũng nên được nhắc một lần.
Có sẵn đồ chữa cháy. Một bình chữa cháy nhỏ, một xô cát hoặc tấm chăn ướt để gần khu bếp. Chảo dầu bốc cháy thì không tạt nước, đậy kín vung hoặc tấm chăn ướt rồi tắt bếp.
Điện do thợ đi dây. Đèn, quạt, nồi cơm điện trong khu bếp dùng điện do thợ của bên dựng rạp hoặc thợ điện đi dây, có cầu dao riêng. Người nhà không tự câu thêm ổ cắm từ dây rạp, không để ổ điện dưới đất ướt.
Bếp củi, bếp than có người trông. Bếp củi ở quê vẫn còn dùng cho nồi luộc lớn. Đặt xa đống củi khô, rơm rạ, có người trông suốt, tắt hẳn khi không dùng.
Nhịp bếp theo đợt cỗ và phối hợp với rạp
Cỗ cưới ở quê thường ra theo đợt, mỗi đợt vài chục mâm. Bếp không thể đoán khách đã ngồi bao nhiêu, nên cần một đường báo tin rõ ràng từ ngoài rạp vào. Thường là người xếp chỗ báo số mâm cho người lo bếp, người lo bếp báo người bày mâm. Thống nhất trước một người chạy tin, đừng để ai đi qua cũng hô vào bếp một con số.
Món nóng như canh, xào nên ra sau cùng, khi mâm đã đủ người. Món nguội như giò, nem, đồ trộn bày trước được. Biết thứ tự này thì vừa giữ được món nóng, vừa không để khách ngồi nhìn mâm trống.
Người lo bếp cũng nên biết trước số mâm dự trù của từng đợt và số mâm phần cho đội người nhà ăn sau. Khi thấy đồ ăn có nguy cơ không đủ, báo tổng quản sớm để gia đình quyết, có thể là bớt một món ở các mâm cuối, chứ đừng để mâm cuối thiếu hẳn món.
Giữa hai đợt cỗ thường có một khoảng nghỉ ngắn. Người lo bếp dùng lúc này để kiểm lại: bát đĩa sạch còn đủ cho đợt sau không, món nóng nào cần nấu thêm, đá lạnh còn không, người giúp nào đã đứng quá lâu cần thay. Cho người làm bếp ăn một chút vào khoảng nghỉ này, đừng để họ nhịn tới cuối ngày rồi mệt lả đúng lúc dọn dẹp.
Đồ ăn thừa và dọn bếp
Cuối ngày cưới, đồ ăn thừa thường nhiều. Phân loại ngay: món chưa bày ra mâm, còn nguyên trong nồi, đã nấu kỹ, có thể chia cho người giúp mang về; món đã bày lên mâm khách, để lâu ngoài trời, nên bỏ. Đồ chia mang về để trong hộp sạch, dặn người nhận cất lạnh và hâm kỹ trước khi ăn.
Dọn bếp theo trình tự: tắt hết bếp, khoá van gas, rút điện các thiết bị; gom rác thức ăn riêng, rác nhựa riêng; rửa nồi xoong và đối chiếu với sổ đồ mượn để trả đúng nhà; trả lại mặt bằng sạch cho nhà hàng xóm nếu mượn sân. Đội nấu thuê có trách nhiệm phần dọn của họ theo thoả thuận, người lo bếp kiểm trước khi họ rời đi.
Đừng quên cảm ơn những người đã giúp bếp từ đêm trước. Họ thường là những người ít được nhìn thấy nhất trong đám cưới, ăn sau cùng và về muộn nhất.
Nếu đám còn ngày hôm sau, như lễ lại mặt hay bữa cơm cảm ơn người giúp, người lo bếp ghi lại những gì còn trong kho: đồ khô, gia vị, bia nước chưa mở, thực phẩm còn trong thùng đá. Ghi rõ để gia đình biết dùng tiếp hoặc trả lại nơi đã mua nếu được thoả thuận trước, tránh mua trùng.
Câu hỏi thường gặp
Thuê đội nấu trọn gói thì người nhà còn phải lo bếp không?
Vẫn cần một người đầu mối: lo chỗ đặt bếp, nước, điện, báo số mâm, trông đồ của gia đình và kiểm đội nấu dọn dẹp xong. Người này không phải nấu, nhưng phải có mặt ở khu bếp gần như suốt buổi.
Làm sao để cỗ cưới không gây đau bụng cho khách?
Rửa tay, dùng nước sạch, tách dao thớt sống chín, giữ lạnh thực phẩm sống, che đậy đồ chín và không để ngoài trời quá lâu. Nếu nhiều người cùng có triệu chứng sau bữa ăn, đưa đến cơ sở y tế và giữ lại mẫu thức ăn.
Đặt bếp gas trong nhà có được không?
Không nên đặt bếp gas công suất lớn trong phòng kín. Chọn khu sân sau hoặc dưới mái che thoáng gió, bình gas đặt đứng, xa nguồn lửa khác, có sẵn bình chữa cháy hoặc xô cát.
Có nên để trẻ con giúp việc trong bếp cỗ?
Không nên cho trẻ nhỏ vào khu bếp lửa. Trẻ lớn hơn có thể giúp những việc xa bếp như nhặt rau ở khu sơ chế, có người lớn trông. Nồi nước sôi và chảo dầu là nguy cơ bỏng rất lớn.
Đồ ăn thừa sau tiệc cưới nên xử lý thế nào?
Chỉ chia món còn nguyên trong nồi, đã nấu kỹ, chưa bày ra mâm; đựng hộp sạch, dặn cất lạnh và hâm kỹ. Món đã bày ra mâm và để lâu ngoài trời thì nên bỏ.
Ai nên đứng bếp chính khi người nhà tự nấu?
Một người có kinh nghiệm cỗ bàn, được cả bếp nghe theo về nêm nếm và thứ tự món. Những người giỏi bếp khác làm phụ ở từng khâu, tránh mỗi người nêm một kiểu.